Szkoła letnia

O szkole

II Szkoła Letnia Centrum Studiów Mediewistycznych „Od dyplomatyki do piśmienności pragmatycznej” jest organizowana we współpracy z Pracownią Nauk Pomocniczych Historii i Źródłoznawstwa Instytutu Historii UJ. Odbędzie się ona w Krakowie w dniach 7–15 września 2026.

Celem Szkoły ma być zaprezentowanie aktualnego stanu wiedzy i perspektyw badań nad średniowiecznymi źródłami dokumentowo-aktowymi, zmieniających w dużym stopniu tradycyjny paradygmat dyplomatyki i powiązanych z nią nauk pomocniczych historii. Dzisiaj chętniej mówimy o piśmienności pragmatycznej, czyli tekstach wytwarzanych, użytkowanych i przechowywanych na potrzeby administracji, sądownictwa, ekonomii itd. Biorąc za punkt wyjścia pojęcie ‘pejzaży dokumentowych’ (Urkundenlandschaften), wyróżnić można trzech instytucjonalnych twórców i użytkowników dokumentacji:

Kościół,
Państwo,
Miasto.

Analiza działalności tych trzech środowisk da nam szansę na pokazanie związków między dokumentem a księgą wpisów, cyrkulacją wzorów formularzowych i wędrówką ludzi – profesjonalistów słowa pisanego.

Konwersatoria dotyczyć będą m.in. retoryki wizualnej dokumentów i ich wielojęzyczności, procederu fałszowania dokumentów i pieczęci oraz wprowadzania nowych technik badawczych oferowanych przez nauki ścisłe, digitalizację i AI. Integralną częścią Szkoły będą wizyty w archiwach krakowskich i ćwiczenia praktyczne w pracy nad źródłami.

Szkoła jest kierowana do studentów drugiego stopnia i doktorantów kierunków humanistycznych. Udział w Szkole jest darmowy, organizatorzy pokrywają koszty noclegów i (częściowo) wyżywienia.

Program

Dzień 1 (poniedziałek, 7 IX 2026)

11:00–11:30 powitanie uczestników [Dziekan Wydziału Historii UJ, Dyrektor Instytutu Historii UJ, Dyrektor Centrum Studiów Mediewistycznych KUL]

11:30–12:15 wykład inauguracyjny: Piśmienność pragmatyczna wczesnego średniowiecza – dlaczego warto o niej mówić? [dr Anna Adamska, prof. KUL/Utrecht University]

Pejzaże dokumentowe I – Kościół

14:30–16:00 wykład: Piśmienność pragmatyczna Kościoła polskiego w średniowieczu – główne linie rozwoju [prof. Tomasz Jurek, IH PAN]

16:00–16:30 przerwa

16:30–17:15 wykład: Jak redagowali swoje dokumenty polscy dominikanie? [o. dr hab. Tomasz Gałuszka OP, prof. UPJPII]

Dzień 2 (wtorek, 8 IX 2026)

9:00–12:00 wizyta w archiwum

Pejzaże dokumentowe II – państwo

14:30–16:00 wykład: Struktury kancelaryjne i produkcja dokumentowa księstw dzielnicowych i zjednoczonego Królestwa [dr hab. Andrzej Marzec, prof. UJ]

16:00–16:30 przerwa

16:30–17:15 wykład: Pismo jako narzędzie administracji bieżącej – przykład księstw śląskich [dr Tomasz Zawadzki, UWr/Muzeum Górnośląskie w Bytomiu]

Dzień 3 (środa, 9 IX 2026)

8:30–11:30 wizyta w archiwum

Pejzaże dokumentowe III – miasto

14:30–16:00 wykład: Fenomen piśmienności miejskiej – mit czy rzeczywistość? [dr hab. Marcin Starzyński, prof. UJ]

16:00–16:30 przerwa

16:30–17:15 wykład: Dokumentacja municypalna i kontrola społeczna w średniowiecznym Gdańsku [dr hab. Marcin Grulkowski, prof. IH PAN]

Dzień 4 (czwartek, 10 IX 2026)

8:30–11:30 wizyta w archiwum

Materialność tekstów piśmienności pragmatycznej

14:30–16:00 wykład: Mikrokosmos pieczęci [dr hab. Zenon Piech, prof. UJ]

16:00–16:30 przerwa

16:30–17:15 wykład: Paleografia dokumentowa i retoryka wizualna dokumentów [dr hab. Wojciech Drelicharz, prof. UJ]

Dzień 5 (piątek, 11 IX 2026)

9:00–12:00 workshop: Materialność dokumentów i interdyscyplinarność badań: wkład nauk ścisłych [dr hab. Tomasz Łojewski, prof. AGH (Heritage Science Lab)]

Język tekstów piśmienności pragmatycznej

14:30–15:15 wykład: Łacina dokumentowa [dr Krzysztof Nowak, IJP PAN]

15:15–15:30 przerwa

15:30–16:15 wykład: Niemczyzna i jej odmiany [dr Julia Możdżeń, UG]

16:15–16:30 przerwa

16:30–17:15 wykład: Polszczyzna [prof. Tomasz Mika, UAM]

Dzień 6 (sobota, 12 IX 2026)

Discernere vera et falsa

10:00–11:30 wykład: Fałszerstwa dokumentowe – kontekst dyplomatyczny i kulturowy [dr Elżbieta Knapek, UJ]

11:30–11:45 przerwa

11:45–12:30 wykład: Fałszerstwa pieczęci – zjawisko powszechne czy marginalne? [dr Marcin Szymoniak, KUL]

15:00–18:00 wycieczka naukowa do Klasztoru Cystersów w Mogile

Dzień 7 (niedziela, 13 IX 2026)

9:00–13:00 wycieczka naukowa na Zamek Królewski na Wawelu

Dzień 8 (poniedziałek, 14 IX 2026)

9:00–12:00 wizyta w archiwum

Edycje dokumentów

14:30–15:15 wykład: Edycje „tradycyjne” [prof. Sobiesław Szybkowski, UG]

15:15–15:45 przerwa

15:45–17:15 wykład: Edycje elektroniczne [dr hab. Anna Zajchowska-Bołtromiuk, prof. IH PAN/KUL]

Dzień 9 (wtorek, 15 IX 2026)

9:00–10:30 workshop: AI i digitalizacja w badaniach piśmienności średniowiecznej [dr hab. Marcin Starzyński, prof. UJ; dr hab. Anna Zajchowska-Bołtromiuk, prof. IH PAN/KUL; dr Zdzisław Koczarski, KUL; mgr Łukasz Poznański, KUL]

10:30–11:00 przerwa

11:00–12:00 wykład końcowy (w języku angielskim): Perspectives for comparative research on pragmatic literacy in medieval Europe [prof. Mark Mersiowsky, Universität Stuttgart]

12:00–14:00 zakończenie Szkoły

Rekrutacja

Szkoła Letnia CSM jest kierowana do studentów studiów drugiego stopnia i doktorantów kierunków humanistycznych zainteresowanych pracą nad średniowiecznymi dokumentami. Uczestnicy nie muszą legitymować się ukończonym podstawowym kursem nauk pomocniczych historii. Powinni jednak:

znać łacinę na poziomie wystarczającym do zrozumienia średniowiecznego dokumentu;
znać podstawy paleografii łacińskiej;
znać podstawowe pojęcia dyplomatyki;
umieć obliczać daty według rożnych systemów kalendarzowych.

Umiejętności te będą sprawdzane podczas rozmowy kwalifikacyjnej.

W zdobyciu wyżej wymienionych umiejętności mogą być przydatne następujące lektury:

J. Szymański, Nauki pomocnicze historii, wyd. 6 (Warszawa, 2009): Dyplomatyka, Paleografia, Chronologia (odpowiednie części).
Dyplomatyka staropolska, red. T. Jurek (Warszawa, 2015): podstawowe pojęcia dyplomatyki; rozwój dokumentu polskiego w XIII w.; akta sądów i urzędów szlacheckich w XIV-XVIII w.

Harmonogram:

1 grudnia 2025 - 31 stycznia 2026

składanie dokumentów drogą elektroniczną na adres scholacsm@kul.pl

15-28 lutego 2026

rozmowy kwalifikacyjne online z wybranymi kandydatami

1 marca 2026

ogłoszenie wyników rekrutacji

Kryteria rekrutacji:

udokumentowana znajomość łaciny: 0-1 pkt
udokumentowana znajomość paleografii łacińskiej: 0-1 pkt
udokumentowane ukończenie kursu nauk pomocniczych historii: 0-2 pkt
doświadczenie w pracy ze średniowiecznymi dokumentami (uczestnictwo w wykładach, konferencjach, seminariach, temat pracy licencjackiej, magisterskiej, doktorskiej itp.): 0-3 pkt
motywacja – perspektywy wykorzystania zdobytej wiedzy w dalszych badaniach: 0-5 pkt

Wymagane dokumenty:

CV
list motywacyjny (do 3000 znaków) z podpisaną klauzulą o ochronie danych osobowych
list polecający od pracownika naukowego (mediewisty), archiwisty lub bibliotekarza oddziału zajmującego się średniowiecznymi rękopisami

Prosimy o umieszczenie w liście motywacyjnym następującego sformułowania:

Wyrażam zgodę na przetwarzanie moich danych osobowych w celu i w zakresie niezbędnym do przeprowadzenia rekrutacji do Szkoły Letniej CSM zgodnie z Rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych), publ. Dz. Urz. UE L Nr 119, s. 1.

Zgoda ma charakter dobrowolny. Niewyrażenie zgody wiąże się z brakiem możliwości udziału w procesie rekrutacyjnym. Zgoda może być cofnięta w każdym momencie, jednak bez wpływu na zgodność z prawem przetwarzania danych osobowych, którego dokonano na podstawie zgody przed jej cofnięciem.